Nicholas Kristof: I Sin Again

View in nytdirect to your address book.

Saturday, May 28, 2016

The New York Times »

Nicholas Kristof

Saturday, May 28, 2016

For a limited time, get 40% off for one year of The New York Times, and make the most of summer with recipes, movie reviews and travel tips and more. Subscribe today.
Sharon Bach and Francois Huyghe

I Sin Again

Once more, I’ve betrayed liberals. A few weeks ago I wrote about what I consider liberalism’s blind spot: The tendency of my fellow progressives to discriminate on university campuses against conservatives and evangelicals and call it enlightenment. The response to the column was a torrent of outrage and a remarkable consensus — on this issue, I’m nuts — so today I’m responding to critics. Read!
I generally like President Obama’s foreign policy, but his Syria policy has been a huge failure — certainly his greatest foreign policy failing. And now the one Pentagon-trained rebel force remaining in Syria is in jeopardy.
I used to think that I favored Bill Clinton’s welfare reforms, and initially they had real benefits (largely nudging more of the poor into the labor force). But recent evidence is more mixed, and in particular new data shows that the poorest of the poor (including kids) are actually worse off than before and that extreme poverty has increased in the U.S. since the 1990’s. This excellent New York Review of Books article explains.
Meanwhile, the State Department released a new report discussing Hillary Clinton’s email use. The bottom line as I see it is that Clinton broke State Department policy but not the law, and that her explanations have been evasive and disingenuous (she presumably used a private email address and server to try to avoid FOIA requests). But I think the security concerns have been exaggerated (the official State Department email system was definitely penetrated, and we don’t know if her server was), and I don’t see any criminal issues for her here. Let’s focus on what’s more important: policy.
And now for today’s column in which I sin again. I really believe in using columns to promote discussion of important issues, so here I tackle criticisms from readers and once more reproach my fellow progressives for favoring every kind of diversity except the ideological kind. Read!»
— Nicholas Kristof

Mamata as the Subaltern: Two Views

On Saturday, May 28, 2016 10:27 PM, "Sukla Sen sukla.sen [IHRO]" <IHRO> wrote:



Mamata Banerjee is the perfect realisation of the Left’s class
politics – and its worst fears

A second term as chief minister for the Trinamool leader is unlikely
to blunt the class prejudice she faces.

an hour ago
Sohini Chattopadhyay

Sometime near the close of April, as the punishing election campaign
in Bengal wound into its last stretch, a joke on WhatsApp made its way
around Kolkata. It showed a picture of a woman scouring dishes on the
ground, her sari hitched up to her knees, a pair of conspicuously

white hawai chappals visible on her feet. The face of the woman was
morphed to show Trinamool Congress chairperson and soon-to-be second
time chief minister, Mamata Banerjee. The text read, “After 19 May,
let us know if you need help" with the dishes.

This alleged joke was forwarded, consumed and shared with glee. It was
in response to a comment that Banerjee had made at a rally in Kolkata:
“If you think I have done wrong, please give me two slaps. If you say,
I am ready to come and wash your dishes too, but it pinches when you
call me a thief."

The joke here is that Banerjee was viewed as having admitted to what
the upper middle class in Kolkata has been saying about her for some
years now: She deserves to be a maid. That is her place, no more. What
a shame that she holds an important public office, what a shame that
she has a mandate to be there. See what happens when you give everyone
the right to vote?

A WhatsApp message with this morphed photo of Mamata Banerjee did the
rounds of Kolkata in April. The text reads: “After 19 May, let us know
if you need help [with the dishes].”

A WhatsApp message with this morphed photo of Mamata Banerjee did the
rounds of Kolkata in April. The text reads: “After 19 May, let us know
if you need help [with the dishes].”

Loaded with layers of classism, racism and misogyny, the joke shows
how much the middle class disregards the labour that props up its
homes, offices, and the economy itself. Witness the panic in any
middle class home the day their domestic staff is absent. The
difficulty of finding good help is perhaps the most common
conversation topic in affluent homes everywhere in India, not only in

‘Jhee class’

Class runs through the discourse on Banerjee like a fever of loathing.
Or admiration, if you’re looking from the other side.

The term used often to describe her in Kolkata today is "jhee class"
or maid class. This is a reference that can be heard across class
categories, whether in drawing room conversations of the elite, or
street banter, for instance, among the security guards at the
Alimuddin Street office of the Communist Party of India (Marxist).

Interestingly, the term used for Banerjee in the 1990s was paagli, or
madwoman. She was the perennial rabble rouser on perpetual dharna
outside the Writers’ Building, the West Bengal secretariat. "Now what
is she protesting," went the popular discourse.

But there was a mote of affection in this. She was seen as unruly,
crazy, and funny even – people shook their heads when they spoke of
her. That changed when the Trinamool wrested power from the Left in
2011. The shift reflects the belief that Mamata is unfit to rule. She
is tolerable as an Opposition leader, but not as the chief minister.

We want our ministers elegant and refined, crisp in their Bangla
pronunciation and grammar, if not in English too, fully able to
pronounce a project and a problem as such, not poject and poblem as
Banerjee does.

Prejudice in print

Not just in the realm of gossip, this class prejudice is visible in
the formal public discourse too. The front page of The Telegraph on
April 27 attributed the growing support for the Communist Party of
India (Marxist)-Congress jote (alliance) to the Trinamool’s lack of
culture. “I feel ashamed that Mamata Banerjee is our chief minister,”
a CPM supporter was quoted in the piece as saying. “From BC Roy to
Buddhadeb Bhattacharjee, our leaders were of a certain standard.
Bengal was known for its culture. Now we have fallen…”

The journalist who wrote the piece reported: “Many people we meet, who
invariably insist on remaining anonymous, keep talking of the sharp
decline in values and culture over the past five years – never mind
the overdose of Rabindrasangeet and the visible sparkle in Calcutta
streets that outsiders are wont to admire.”

Implicit here is that the Trinamool and its supporters have no
civility, no manners. To paraphrase that terrific line from the film
Ishqiya: “Hamara culture culture, unka culture servant class.”

This isn’t a new sentiment. Almost a decade ago, a report in The
Telegraph described how Trinamool MLAs broke the furniture in the
Vidhan Sabha as response to news that Mamata Banerjee had been stopped
by the police on her way to Singur. The headline said: “Skin Thicker
than Teak Table". The article referred to the value of the teak and
mahogany furniture, which dated back to the 1940s.

Brawls and fisticuffs are common not only in the Indian Parliament but
across the world. Rarely is the value of the goods broken mentioned
like this. Here, the sentiment was that Trinamool legislators don’t
understand the value of fine things.

The perfect subaltern

Banerjee isn’t the only leader who faces this manner of class distaste
in India. In 2009, when Bahujan Samaj Party chief Mayawati, who was
then the Uttar Pradesh chief minister, made her interest in the prime
minister’s job known, the widespread anxiety in the English-language
press was about whether she would be able to speak to international
leaders in English.

“She has never been seen conversing in English,” said a piece in “Her Hindi too has the rough edges of the western
jat-land." The Times of India speculated that her appeal was limited
“considering that the preference of a sizeable section of the
population is likely to be for an urbane PM conversant with the
intricacies of the economy and international affairs…”

The interesting thing, of course, is that Banerjee is not from a Dalit
background like Mayawati, or even a non-upper-caste background like
Lalu Prasad Yadav of the Rashtriya Janata Dal. She is, in fact, a
Brahmin, a Banerjee at that – a Brahmin at the top of the Brahmin
hierarchy. But despite her dressing in white handloom saris (as ethnic
chic as it gets) and her promotion of Rabindrasangeet, her identity
and appeal remain distinctly subaltern.

She is the politician mocked for lying about her doctorate degree, her
inability to speak refined English or Bangla, her tacky fondness for
Bollywood and Tollywood actors. Her distasteful comments on victims of
sexual violence – she described the rape of the late Suzette Jordan on
Kolkata’s Park Street as sajano ghatona (staged incident) – add to her
uncouth reputation. Here is a woman leader who openly expresses
misogynistic views.

In that sense then, Banerjee’s rise reflects the perfect realisation
of the Communists’ determinedly caste-blind class politics. She is the
embodiment of the subaltern – the proletariat that the comrades wanted
to raise.

When she speaks, she speaks the aspirations of not only the Dalit or
the non-upper-caste but of every marginalised, under-confident
subaltern voice. And she reveals too, the perfect dread of the
Communists’ politics coming to fruition.


Poison, nectar and a churning

Mamata victory is a triumph of a model made by Jayalalithaa, Naveen
Patnaik, Nitish Kumar. Here, in a milieu of emphatic
“subalternisation”, lumpenisation and empowerment have struck

Written by Ranabir Samaddar | Published:May 20, 2016 12:01 am

The West Bengal assembly election of 2016, won comprehensively by the
Trinamool Congress (TMC), involved the deepest dynamics of social
divisions and stratification.

A noticeable trait was the absence of any positive programme of the
CPI(M)-Congress Left-liberal combine, which attempted almost a velvet
revolution of the kind seen in Eastern Europe in the late eighties and
early nineties: a restorative exercise. In this case, the supposedly
great call was for Restoration of Democracy — but none of the parties
wanted to talk of social classes. The ruling party claimed it was
developing West Bengal, but looked as though it was embarrassed to
follow a pro-lower class development policy; the Left-liberal combine
avoided references to classes, divisions and programmes — as though it
is only through killing politics that the liberal exhortation to
democracy wins.

No election in West Bengal has been as immersed in logistics as this
one. The farther the logistical exercise went, the louder became the
liberal call to freedom through law and order and strengthening the
state machinery of policing so that citizens could have democracy — as
though West Bengal was facing an Emergency, and only massive central
paramilitary forces could ensure enjoyment of the fruits of liberty.
In this cry for democracy it had to be ensured that nobody raised
disturbing questions of land, wage, access to market, food, education,
etc. and, in particular, Singur and Nandigram. By suppressing all
issues that created faultlines in democracy, democracy had to be
brought back to West Bengal, which, we were told, was in a void, or if
you like, on the brink of an abyss. To do so, elections had to be
regimented, garrisoned, policed, patrolled, monitored, relayed,
measured, evaluated, and judged as the war progressed, to finally earn
the seal of a “democratic exercise”.

How did this idea of being on the brink take hold? To understand that,
we have to see how the high intellectuals in Bengal articulated the

call for democracy and suppressed the issues of lower classes. They
were not happy with their lost authority and injured legitimacy to
speak for society, which is undergoing social churning, and which
added to the election’s unpredictability. The “subalternisation” of
politics has made it less Kolkata- and media-centric, and to that
extent, the TMC’s strength was almost proportional to the destitution
of power in society. The TMC had never been as organised as the Left
Front, and had emerged primarily as a movement — unruly, uncontrolled
— and as a subaltern response to the six-decade rule of the political
classes. Invariably in this response there was, and is, a degree of
lumpenisation and crime, but also an enormous involvement of poor
people who saw the TMC as their new protector. The Left had thought of
development not only in a highly statist manner, but progressively in
a neo-liberal manner too. Upper middle class Kolkata, satiated with
the principles of enlightenment, liked it — enjoying both the prestige
of the Left and the power of the Right all these years. No wonder they
largely supported the Left Front’s industrialisation drive and
articulated the cultural contours of a peculiarly left-liberal

The intellectuals could never reconcile to Bengal taking the path of
Bihar’s politics. With a new style of functioning, political patronage
and way of welfare, questions of caste and social exclusion were being
addressed in a manner reminiscent of Bihar from Karpoori Thakur to
Nitish Kumar. If the TMC has won despite middle-class disenchantment
and upper-class opposition, we can say that a model based on a strong
government, marginalised opposition, and a stable, populist,
benevolent, autocratic leadership, is generally succeeding.
Jayalalithaa, Naveen Patnaik, Nitish and Mamata will all be seen as
makers of that model. In the milieu of emphatic “subalternisation”,
lumpenisation and empowerment have struck together, almost like poison
and nectar that came out of the churning.

Stung by reality, the educated in Bengal asked: What is this

poriborton that had been promised in 2011? Once again, the similarity
between the velvet revolution and the cry for democracy is striking.
It began with a delegation of intellectuals — composed of a famous
poet, a famous scholar, an actor, and other good Samaritans —
presenting a demand for free and fair elections through greater
supervision. Their banner was “Save Democracy”. They sought the
removal of Chief Electoral Officer Sunil Gupta and Deputy Election
Commissioner Sandeep Saxena, and the arrest of several grassroots TMC
leaders. Indeed, they set the agenda for the Left and BJP who claimed
a lack of democratic ambience — and essentially demanded more guns to
save democracy.

Around the same time, respected social scientists started appearing on
TV and op-ed pages, comparing the chief minister’s style to that of an
absolute monarch that had ruined or irreparably damaged democracy. The
universal lament was that Bengal was in decline, institutions were in
crisis, and only strong-willed, conscientious intellectuals could
protect whatever remained of the institutional integrity of Bengal’s
education and culture. An ex-finance minister declared that though he
was old and infirm, he would crawl on his chest (or belly) to cast his
vote against “that lady”. Throughout his op-ed invective he did not
mention the name of the person; clearly she did not deserve to be
called by her name.
Another left intellectual known for his radical past rued that
miscreants and hoodlums were now ruling Bengal. The spoken and
unspoken appeal in these op-eds was for greater EC presence — more
armed forces, more supervision, more patrolling, and more police

We should fear an intellectual power that puts society to sleep, does
not consult the poorer strata of society, and pleads for development
and economic growth without any reference to the lower order. We
should fear a society that allows itself to be modelled by those who

claim that as producers of ideas, intellectuals are beyond rebuke or
critique. The change of 2011 was often presented by the learned
classes as a moment of uncertain madness when the people “erred”.
Chaos scares the upper classes: hence the discourse of being at the
brink, void, decline, ruin, and the consequent cry for democracy. The
way this election was conducted showed above all the spectral presence
of the poorer classes in the democratic game.

It is evident in this discourse why and how the liberals lost the
working people. We are witnessing a return to the age of social
contradictions and political conflicts, which will increasingly become
acute. We are also witnessing a gradual passing over from the politics
of intense campaign as the heart of election to a kind of electoral
subjectivity that is half-political and half-machinic, born out of
entanglements of people, the media as a propaganda machine,
supervision machinery, software, and logistics.

The strategy of the TMC is to accept this reality and bypass it. It
represents the lower classes, yet does not want to emphasise class
divisions. Its slogan of development aims at achieving the hegemonic
position once attained by the Left. Yet, this rhetoric will be
incapable of glossing over social contradictions — first because of
its lower-order origin; second, because it thinks the possibilities of
development policy are limitless.

But there is one more reason why the possibility of a TMC strategy to
build hegemony may be limited. It is that while it has dismantled the
structure of party-controlled mobilisation that combined centralised
and capillary forms of power, the void has created an uncertain brew
of social activism, welfarism, encouragement to traditional grassroots
institutions like clubs, and the power of local toughs to build
votebanks and mobilise the poor when needed — with all of these
reinforced by the legitimacy provided by an exceptionally strong
leader and development-focused governance. This has resulted, and will
continue to result, in the simultaneity of episodic violence and

The writer is Distinguished Chair, Calcutta Research Group.

Peace Is Doable


Bhopal Needs You Now

On Saturday, May 28, 2016 8:00 AM, "Aruna Chandrasekhar, Amnesty India" <contact> wrote:

Speak up for Bhopal now!

“I will not leave this task of chasing governments.

Till my last breath, I will keep fighting.”

Rampyari Bai, activist and survivor

Dear Amnesty Supporter,
Meet Rampyari Bai, one of Bhopal’s oldest activists and survivors.

Now aged 91, Rampyari began her struggle in the wake of the Bhopal gas disaster in 1984, after she lost her pregnant daughter-in-law and grandchild to the toxic gas fumes.

Rampyari developed cancer and suffers from breathlessness, yet continues to fight. It’s been 32 years after the Bhopal gas disaster. Why does she still have to chase justice?

Because the US companies involved have still not been held to account for the tragedy. Dow and Union Carbide have shown arrogant contempt for the Indian justice system, and not faced charges filed in Indian courts for years.


Activists who work with Rampyari Bai have started a petition on the White Housewebsite to ensure that the US government serves notice on Dow to show up at the Chief Judicial Magistrate’s court in Bhopal in July 2016.

But they need at least 100,000 signatures before 14 June for the White House to take action! Here’s how you can help.

Step 1: Sign the petition here:

Step 2: You will receive a mail from the White House website asking you to verify your email address. PLEASE CLICK ON THE LINK IN YOUR EMAIL OR YOUR SIGNATURE WILL NOT BE COUNTED.

Step 3: Spread the word! Every signature counts.

outline-dark-facebook-48.png Share
outline-dark-twitter-48.png Tweet
outline-dark-forwardtofriend-48.png Forward
We cannot let the US Government ignore its responsibility to ensure that Dow and Union Carbide are held to account for their toxic legacy. Speak up now, so there may be #NoMoreBhopals.

Thank you for your support.

Aruna Chandrasekhar
Business and Human Rights Officer
Amnesty International India

In solidarity with

Copyright © 2016 Amnesty International India, All rights reserved.

You are receiving this email because you opted in at our website. You are now part of a 2.5 million people strong movement in India who share the same belief in human rights for all as you do. We need your support! Please write to us at contact for any questions you may have.

Our mailing address is:
Amnesty International India
Ground Floor, # 235, 13th Cross
Indiranagar II Stage
Bangalore 560038

Want to change how you receive these emails?
You can update your preferences or unsubscribe from this list

IHRO Disowned by their own: The disturbing pattern about the murders of independent journalists

On Friday, May 20, 2016 4:49 PM, "Rekha Raj, Amnesty India" <contact> wrote:

Dear Amnesty supporter,

On 28 April, Jishamol, a 30-year-old Dalit law student, was found dead in her home by her mother in Vattalipodi, Kerala.

An autopsy found 38 wounds and signs of rape on her body; her intestines had been partially removed. An FIR was registered with the police but they still haven’t provided a copy of the FIR with the family, which is against the law.

No arrests have been made yet.


Amnesty International India has a copy of a complaint submitted in 2014 which states that the neighbours harassed and threatened the family. This is just one of the complaints that was neglected by the local police.

TAKE ACTION by telling the incoming Home Minister of Kerala to ensure an independent investigation into alleged police inaction related to Jisha’s rape and brutal murder.

Sign the petition to demand Justice for Jisha and tell us why you signed it on Twitter.

Ask others to show their solidarity today by posting about it on Facebook.

Thanks for your support!


016e66a7-215f-4dab-8fe6-76b06641ea67.jpg Rekha Raj
Programme Manager
Women’s Rights
Amnesty International India
Copyright © 2016 Amnesty International India, All rights reserved.
You are receiving this email because you opted in at our website. Do confirm your subscription. Thank you for join us. You are now part of 2.5 million people strong movement in India who share the same beliefs as you do. We need your support! Please write us at contact for any questions you may have.

Our mailing address is:
Amnesty International IndiaGround Floor, # 235, 13th Cross
Indiranagar II Stage
Bangalore 560038India

Add us to your address book

unsubscribe from this list update subscription preferences


ಸನ್ನತಿ: ಬುದ್ಧನ ಕಂಡು, ಅಶೋಕನ ಮುಟ್ಟಿ..


FRIDAY, 13 MAY 2016

ಸನ್ನತಿ: ಬುದ್ಧನ ಕಂಡು, ಅಶೋಕನ ಮುಟ್ಟಿ..


ಬುದ್ಧನೆಡೆಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕಲ್ಲುಮುಳ್ಳುಧೂಳಿನ ಅನುಭವದ ಹಾದಿಯಷ್ಟೇ ಇರುವುದು..

ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಬುರಗಿ ಬಿಸಿಲಿನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಬೆಳೆಸಿ ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದ ಅಶೋಕನ ನಾಡಾಗಿದ್ದ ಭೀಮಾ ನದಿ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದೆವು. ಬುದ್ಧನನ್ನು, ಅಶೋಕನನ್ನು ನೋಡಲು ದಾರಿ ಹೇಗಿದ್ದರೂ ನಡೆದುಬಿಡಲು ಸಿದ್ಧವಿದ್ದ ಸಂತೋಷ, ಪ್ರವೀಣ, ಗೀತ, ಸಂದೀಪ ಮೊದಲಾದ ಎಳೆಯ ಜೀವಗಳು ಜೊತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಶಾಸನ ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸನ್ನತಿಯ ಬಳಿ ದೊರೆತಿತ್ತು. ಅಶೋಕನ ಶಿಲ್ಪ, ಸ್ತೂಪದ ಉತ್ಖನನ ನಡೆದಿದೆಯೆಂಬ ವಿಷಯ ಕುತೂಹಲ ಕೆರಳಿಸಿತ್ತು. ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರು ಬಳಿ ಚಿನ್ನದ ಅದಿರು ಅಗೆಯುವಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಬೀಡನ್‌ಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಮಸ್ಕಿ ಬಂಡೆಶಾಸನದ ನಂತರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕ ಮತ್ತೊಂದು ಶಿಲಾಶಾಸನ ಅಲ್ಲಿತ್ತು.

ಕಾರೆಮುಳ್ಳು, ನೆಗ್ಗಿಲುಮುಳ್ಳು, ಪಾಪಾಸುಕಳ್ಳಿ, ಹಸಿರು ಜಾಲಿ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಸರು ಗೊತ್ತಿರದ ಅನೇಕ ಮುಳ್ಳುಗಿಡಗಳು ರಸ್ತೆಮೇಲೇ ಚಾಚಿಕೊಂಡು ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಯಾರೂ ಸುಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳಿದವು. ಆಚೀಚೆ ಹರಡಿಕೊಂಡ ಕಟಾವಾಗಿ ನಿಂತ ಕಪ್ಪುಮಣ್ಣಿನ ಹೊಲಗಳು. ಕಲ್ಲುಪೆಂಟಿ, ಜಲ್ಲಿ, ಹೊಂಡ ಗುಂಡಿಗಳು ಇದು ರಸ್ತೆ ಹೌದೋ ಅಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಅನುಮಾನಪಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದವು.

ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹರಿವಿನ ಸಪ್ಪಳವೇ ಇಲ್ಲದ ಭೀಮಾ ನದಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ಅರೆಅರೆ, ಸ್ತೂಪದ ಬಿಳಿಯ ಗುಮ್ಮಟವೂ, ಒಂದು ಸ್ತಂಭವೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ! ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತೆಂದು ಗುಮ್ಮಟದ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೊರಟೆವು. ಜಾಲಿಗಿಡ ಸರಿಸುತ್ತ, ಕಾಲುಸುಡುವ ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳ ದಾಟುತ್ತ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಬಿಕೋ ಎನುವ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ಕಳಚಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅಶೋಕ ಶಾಂತ ನಗೆ ಸೂಸುತ್ತ ಎದುರಾದ!

ನಂಬಿ, ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕ! ರಣಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಸ್ನಿಗ್ಧ ನಗೆ..




ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಕೆಂಡದಂತೆ ಸುಡುತ್ತಲಿದ್ದ ಲೋಹದ ಮೂರ್ತಿ. ಆದರೂ ಸೆಳೆವ ಮಾಯಕದ ನಗೆ. ಅಲ್ಲೇ ಆಚೆ ಆಶೋಕ ಸ್ತಂಭವೂ, ಅದರ ಹಿಂದೆ ಬಿಳಿಬಣ್ಣ ಮಾಸಲಾದ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಸ್ತೂಪವೂ ಕಂಡವು. ಸ್ತೂಪದ ಬಾಗಿಲು, ಬೀಗ ತೆರೆದು ಯಾವುದೋ ಕಾಲವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಧೂಳು, ಬಲೆಗಳೇ ಹೇಳಿದವು. ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಇಣುಕಿದರೆ ಒಳಗೆ ಖಾಲಿ ಹಜಾರ. ಒಂದು ಕೋಣೆಯ ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳೆರಡೂ ಮುರಿದು ಬೀಳುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಅರ್ಧಮರ್ಧ ಕಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟ ಜಗಲಿಯಲ್ಲಿ ಎಕ್ಕದ ವನ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತ್ತು. ಕಂಭದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಲು ಹುತ್ತ ಎಬ್ಬಿಸಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡ ಆಚೆ ಕಂಡರೂ ಮನುಷ್ಯರಾರೂ ಸುಳಿದ ಕುರುಹುಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಫಲಕ ಕಂಡು ಅತ್ತ ಹೋದರೆ ಆ ಜಾಗವನ್ನು ‘ಅಭಿವೃದ್ಧಿ’ಪಡಿಸಿದ ಕಲಿಯುಗದ ಮಹನೀಯರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರು, ಕೆಲಸದ ಮುಹೂರ್ತಗಳ ದಾಖಲಿಸಿ ಕಲ್ಲು ಹುಗಿಸಿದ್ದರು.

ಹಿಂದಿನ ದಿನವಷ್ಟೆ ಕಲಬುರಗಿಯ ಖರ್ಗೆ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತತೆ ಎದೆಯೊಳಗೆ ಇಳಿದಂತೆನಿಸಿದ್ದರೆ, ಸನ್ನತಿಯ ೨,೩೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಸ್ತೂಪದ ಬಗೆಗಿನ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಎದೆ ಒಡೆಯುವಂತಿತ್ತು. ಉತ್ಖನನಗೊಂಡ ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣು ಹುಡುಕಾಡಿದವು. ಏನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಣಬಿಸಿಲು, ಬಯಲು. ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನು ಗುಲ್ಬರ್ಗ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಎಂಬ ಅನುಮಾನವೂ ಆಯಿತು.

ಎದೆ ಭಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೊರಟವರಿಗೆ ಬಟ್ಟೆಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯಲು ಹೊಳೆಗುಂಡಿಯತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದ ಹಳ್ಳಿಬಾಲೆ ಎದುರಾದಳು. ಸುಜಾತಾ. ‘ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹ ಸಿಕ್ಕೇತಂತಲ ಎಲ್ಲಬೆ?’ ಎಂದೆವು. ತಲೆ ಮೇಲಿನ ಕುಕ್ಕೆ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ತನ್ನ ಸಪೂರ ಕೈಗಳ ಅಕಾ ಆ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಚಾಚಿ, ‘ಅಲ್ಲೈತ್ ನೋಡ್ರಿ. ಹಿಂಗಾಸಿ ಜರಾ ದೂರ್ ಹೋಗಾನ ಸಿಗತತಿ. ಬಿಸಲು ಬಾಳ ಅದಾವು, ಗಡಾನ ಹೋಗ್ರಿ’ ಎಂದು ನಾಚುತ್ತ ಹೇಳಿದಳು.

ಗಡಾನ ಮುಂದೆ ಹೋದದ್ದೇ ತಂತಿಬೇಲಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವಿಶಾಲ ಆವರಣವೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ನಮ್ಮವರೆಲ್ಲ ಆ ಬಯಲು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲ ಝಳ ಕುಡಿಯುತ್ತಲಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಕಂಡದ್ದೇ ಇಬ್ಬರು ಕಾವಲುಗಾರರು ಎದ್ದು ಬಂದು ‘ಇಲ್ಲೆ ಪೋಟಗೀಟ ಹೊಡೆಂಗಿಲ್ರಿ’ ಎಂದರು. ಒಪ್ಪಿ, ನಮ್ಮ ಕುಲಗೋತ್ರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅವರ ದಫ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿ ಒಳಗಡಿಯಿಟ್ಟೆವು.



ದೂರದಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಬಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿ. ಕಲ್ಲುಬೆಂಚಿನ ಮೇಲೆ ಕೂತಿದ್ದ ತರುಣ ‘ಪೋಟ ತಗಿಬ್ಯಾಡ್ರಿ’ ಎಂದ. ಪುಕ್ಕಟೆ ಒಳಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಇದೊಳ್ಳೆ ಕಾಟವಾಯಿತಲ್ಲ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೋದೆವು. ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆವಂತೆ ಆಳೆತ್ತರದ ಕಲ್ಲು ಎದುರೆ ಹಾಯಿತು. ಅರೆ, ಇದೇ ಅದು. ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಬ್ರಾಹ್ಮಿಲಿಪಿಯ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಿಲಾಶಾಸನ! ಆ ಶಾಸನ ಸಿಕ್ಕಿ ನಂತರ ಈ ಉತ್ಖನನ ನಡೆದದ್ದೇ ಚರಿತ್ರೆಯ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕರ ಅಧ್ಯಾಯ.

ತೀರ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ಆ ಕಲ್ಲು ಭೀಮಾತೀರದ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ಗುಡಿ ಆವರಣದ ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ಪೀಠದ ಕಲ್ಲಾಗಿತ್ತು. ದೇವಿಯ ಪೀಠದ ಕಲ್ಲಿನ ಬೆಣೆಯನ್ನು ಈ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕಡೆದ ರಂಧ್ರದೊಳಗೆ ತೂರಿಸಿ ಲಾಕ್ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಚಾವಣಿ ಕುಸಿದು ಕಾಳಿಶಿಲ್ಪ ಭಗ್ನಗೊಂಡಾಗ ಹೊಸ ಮೂರ್ತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹಳೆಯ ಪೀಠ ಎಬ್ಬಿಸಲಾಯಿತು. ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಪೀಠದ ಕಲ್ಲುಚಪ್ಪಡಿ ಮೈಮೇಲೆ ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದದ್ದು ಕಂಡುಬಂತು. ಯಾವುದೋ ಶಾಸನವೆಂದು ಇಲಾಖೆಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಪೂರ್ತಿ ಚಪ್ಪಡಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅಲ್ಲೂ ಓದಲಾಗದ ಅಕ್ಷರಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು.

ಕೂಡಲೇ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯವರು ಬಂದರು, ಅದು ಶಿಲಾಶಾಸನ ಎಂದರು. ಹೈದರಾಬಾದಿನ ತಜ್ಞರು ಬಂದರು, ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಿಲಿಪಿ ಎಂದರು. ಅದರ ಒಂದು ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳಿದ್ದವು, ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖದಲ್ಲಿ ೧೨ ಸಾಲುಗಳಿದ್ದವು. ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಲಿಪಿ ಓದುವ ವಿಶೇಷ ತಜ್ಞರು ಬಂದರು, ಅದು ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಶಿಲಾಶಾಸನವೆಂದೂ, ಬರಹ ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿದೆಯೆಂದೂ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅಶೋಕನ ಕಾಲದ ಇಂತಹ ಶಾಸನಗಳು ಇದುವರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಎರಡೇ ಎರಡು, ಅದೂ ಒರಿಸ್ಸಾದ ಕಳಿಂಗದಲ್ಲಿ. ಅಶೋಕನ ಇನ್ನೂ ೧೨೧ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಆಫ್ಘನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿವೆಯೆಂದು ಅಮೆರಿಕದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲೊಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೇ ತಡ, ಪುರಾತತ್ವ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧ ಜಗತ್ತು ಸನ್ನತಿಯೆಡೆಗೆ ನೋಡತೊಡಗಿತು. ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಇರುವಿಕೆಯ ಅನೇಕ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರಕಿದ್ದರೂ ಇದು ಮೊದಲ ಶಿಲಾಶಾಸನವಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು.

ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೇತುರಾಜನ ಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ೧೯೫೦-೫೫ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಅದು ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲ, ‘ಶಾತವಾಹನರ ಕೋಟೆ’ ಎಂತಲೂ; ಕಟ್ಟಿಸಿದ ರಾಜನ ಹೆಸರು ಬೇತುರಾಜನೆಂತಲೂ ಮೊದಲು ಗುರುತಿಸಿದ್ದವರು ಕಪಟ್ರಾವ್ ಕೃಷ್ಣರಾವ್. ಹಾಗೆಂದು ‘ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಂಶೋಧನ’ದಲ್ಲಿ ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟಿಸಿಯೂ ಇದ್ದರು. ೧೯೬೬ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಉತ್ಖನನದ ಬಳಿಕ ಶಾತವಾಹನ ಪೂರ್ವ ಕಾಲದ ಕುಡಿಕೆಗಳು, ಮಣಿಗಳು, ಆಭರಣ, ಕೆರೆಕಟ್ಟೆ, ಒಂದು ಸಾಲಿನ ಶಾಸನವಿರುವ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ ನಂತರ ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞ ಪಿ. ವಿ. ದೇಸಾಯಿ ಸನ್ನತಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳು ಬೌದ್ಧಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದುವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಿಸಿ ತೋರಿಸುವ ಕೆಲಸ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಈ ಶಾಸನ ಸಿಕ್ಕ ನಂತರ ಅಂದಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾದವು.



ಆ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಮಾನವ ಕಳಕಳಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನೂ ಧರ್ಮ ಹೇಗೆ ತಲುಪಬೇಕು ಎನ್ನುವುದರ ಬಗೆಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದ.

ಒಂದು ಮುಖದ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ, ಆರು ವಾಕ್ಯಗಳ ಅರ್ಥ:

‘ದಮ್ಮ ಕುರಿತ ಈ ದಾಖಲೆಯು ರಾಜ ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯನಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು
ಸ್ವಲ್ಪ, ಭಾಗಶಃ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣ
ಪೂರ್ಣ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ
(ನನ್ನ) ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹಿರಿದು, ಬಹಳ ಬರೆಸಿ ಆಗಿದೆ, ಬರೆಸಬೇಕಾದದ್ದು ಇನ್ನೂ (ಬಹಳ) ಇದೆ
(ಕೆಲ) ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಹೊಸತನಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಜನ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯಲಿ ಎಂದು
ಆದರೂ ಕೆಲವು (ವಿಷಯ) ಅರ್ಧಮರ್ಧವಾಗಿರಬಹುದು – ಸ್ಥಳದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಥವಾ (ನನ್ನ) ಆಶಯ ಬರೆದವನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗದೆ, ಅರ್ಥವಾಗದೆ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ..’

ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖದ ೧೨ ಸಾಲುಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

‘ರಾಜ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿ, ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯ, ಸರ್ವಧರ್ಮಿಗಳ ಗೌರವಿಸುವವ
(ಗೃಹಸ್ಥ, ಸಾಧುಸಂತರೆನದೆ) ಎಲ್ಲರ ಗೌರವಿಸಿ, ಮನ್ನಣೆ ಕೊಡುವವ
ತನಗೆ ಗೌರವ, ಮನ್ನಣೆ ಸಿಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವ ಮತಾನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ
ಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು (ತಮ್ಮ) ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇತರ ಮತಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ..
ಪ್ರತಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಅತಿಗೆ ಹೋಗದ ಮಧ್ಯಮ ಮಾರ್ಗಗಾಮಿಯಾಗಿರಬೇಕು
ಹೀಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವ ತನ್ನ ಮತಕ್ಕೂ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ, ಅನ್ಯಮತಗಳಿಗೂ ಹಿತಕಾರಿ
ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವ ತನ್ನ ಮತಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅನ್ಯಮತಗಳಿಗೂ ಹಾನಿಕಾರಕನಾಗುತ್ತಾನೆ
ಅಂತಹ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಮತ ಪ್ರೇಮದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಸ್ವಮತದ ವೈಭವೀಕರಣದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರೆ ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಮತವನ್ನೇ ಆಳವಾಗಿ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ
ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿಯೊಂದೇ ಉನ್ನತ ಮೌಲ್ಯ. ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರರ ನೀತಿಯನ್ನು ಆಲಿಸಬೇಕು, ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಇದು ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯನ ಬಯಕೆ
.. ..’

ಎಂತಹ ಮಾತುಗಳ ಹೇಳಿರುವ ರಾಜ! ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯನೇ ಸೈ.

ಬರೀ ಶಾಸನವೊಂದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಸ್ತೂಪವೋ, ವಿಹಾರವೋ, ಚೈತ್ಯವೋ ಇದ್ದಿರಲೇಬೇಕೆಂದು ಸಪಾಟು ಹೊಲ, ಬಯಲುಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ದಿಬ್ಬಗಳ ಶೋಧನೆ ಶುರುವಾಯಿತು. ಹಲವೆಡೆ ಬಗೆದರೂ ಏನೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಆಗಷ್ಟೆ ಹತ್ತಿ, ತೊಗರಿ ಕಟಾವು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಂತ ಕನಗನಹಳ್ಳಿಯ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ಎತ್ತರವಿಲ್ಲದ ದಿಬ್ಬವೊಂದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅಗೆಯತೊಡಗಿದರು. ಯಾವ ಭರವಸೆಯೂ ಇರದೆ ಉತ್ಖನನ ಶುರುವಾಯಿತು.

ಅಗೆಯುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ಇತಿಹಾಸದ ನಿಧಿಯೇ ಅನಾವರಣಗೊಂಡಿತು. ಸಿಕ್ಕೀತೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸಿದವರು ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳುವಂತೆ ಅದ್ಭುತ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪ ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು (ಲೈಮ್‌ಸ್ಟೋನ್) ಚಪ್ಪಡಿಗಳು ದೊರೆತವು. ನೆಲದಾಳದಿಂದ ಒಂದೊಂದೇ ತುಂಡುಗಳು ಹೊರಬಂದು, ಅವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ‘ಅಧೋಲೋಕ ಮಹಾಚೈತ್ಯ ಸ್ತೂಪ’ ಕಣ್ಣೆದುರು ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು.



ಪ್ರಬಲ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲಕಚ್ಚಿದ ಅವಶೇಷಗಳು ಒಂದು ಸಮುಚ್ಚಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವಾಗಿದ್ದವು. ಅಧೋಲೋಕ ಮಹಾಚೈತ್ಯ, ಹರಕೆಯ ಸ್ತೂಪ, ಚೈತ್ಯಗೃಹ, ವಿಹಾರ ಸಮುಚ್ಚಯ, ಬುದ್ಧಪಾದ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಗಳ ಡೇರೆಗಳಿರುವ ಇಟ್ಟಿಗೆ ರಚನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ಸ್ತೂಪದ ವ್ಯಾಸ ೨೨ ಮೀಟರ್, ಎತ್ತರ ಐದು ಮಹಡಿ ಕಟ್ಟಡದಷ್ಟು ಅಂದರೆ ೧೭ ಮೀಟರ್. ವರ್ತುಲಾಕಾರದ ರಚನೆ, ಮೇಲೆ ಗುಮ್ಮಟ. ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲು, ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ ಬಳಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳಿಗೆ ಪುಟ್ಟ ವೇದಿಕೆ. ಹೊರಭಾಗದ ಗೋಡೆಗೆ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳ ಚಪ್ಪಡಿ ಕೂಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಬುದ್ಧನ ಜೀವನದ ಘಟನಾವಳಿಗಳು, ಶಾತವಾಹನ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು, ಚ್ಛದ್ದಂತ ಜಾತಕ, ಹಂಸಜಾತಕವೇ ಮೊದಲಾದ ಜಾತಕ ಕತೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ಗುಮ್ಮಟದ ೬೦ ಶಿಲ್ಪಫಲಕಗಳೂ, ವರ್ತುಲಾಕಾರದ ಕೆಳಭಾಗದ ೭೨ ಫಲಕಗಳೂ ಸಿಕ್ಕವು. ಕಂಭಗಳ ತುಣುಕುಗಳು, ಗತಜನ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು, ಯಕ್ಷ-ಸಿಂಹ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಕಂಬಿಗಳ ಕೆತ್ತನೆಯ ಭಾಗಗಳು, ಸ್ತೂಪದ ಇತರ ಭಾಗಗಳು, ಬುದ್ಧನ ೧೦ ಶಾಸನಯುಕ್ತ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಸ್ತೂಪಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ೨೫೦ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತವು. ಬುದ್ಧ ಸಂಕೇತ-ಮೂರ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಆನೆ, ಸಿಂಹ, ಕಮಲಗಳು, ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಬುದ್ಧನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿತೆನ್ನಲಾಗುವ ಏಳು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪ ಮುಚುಲಿಂದ, ಭಗ್ನಗೊಂಡ ಏಳು ವಿಶ್ವಭೂ ಬುದ್ಧ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಶಾಸನ-ನಾಣ್ಯ-ಪಿಂಗಾಣಿ ಮೊದಲಾದ ಪುರಾತನ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಕ್ಕವು. ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ತಾಯಿ ಮಾಯಾಳ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಮೂಡಿರುವ ಏಳು ಪಾದಗಳ ಗುರುತು, ಗೌತಮನ ತಪಸ್ಸು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ, ಬುದ್ಧನ ಮರಣಾನಂತರ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ಕರಂಡಕಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟು ಏಳು ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ಶಾತವಾಹನ ರಾಜ ಪುಲುಮಾವಿಯು ಉಜ್ಜಯಿನಿಯನ್ನು ದಾನ ನೀಡುತ್ತಿರುವುದು, ಬೌದ್ಧಮಠ, ಅಶೋಕನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಕಳಿಸಿದ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕರು – ಹೀಗೆ ಅಪೂರ್ವ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಬಲ್ಲ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಗಣಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಈ ಸ್ತೂಪವು ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೩ನೇ ಶತಮಾದ ವೇಳೆಗೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡದ್ದು. ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದವರೆಗು ಅಂದರೆ ಕ್ರಿ. ಶ. ೩ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಆರಂಭದ ಬೌದ್ಧ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ (ಹೀನಾಯಾನ) ಬುದ್ಧನನ್ನು ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿತು. ಸ್ತೂಪ, ಮೊದಲ ಉಪದೇಶದ ನಂತರ ತಿರುಗತೊಡಗಿದ ದಮ್ಮಚಕ್ರ, ಅರಳಿಮರ, ಖಾಲಿ ಸಿಂಹಾಸನ, ಪಾದುಕೆ ಇವೆಲ್ಲ ಬುದ್ಧನ ಸಂಕೇತಗಳೇ ಆಗಿದ್ದವು. ಕ್ರಿ. ಶ. ೨, ೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬುದ್ಧನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಪರಿಪಾಠ ಬಂತು. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಶೈಲಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಒಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅಂಗಾಂಗಗಳ ತೋರಿಸುತ್ತ ಬೆತ್ತಲೆಯೇ ಇದ್ದಾರೆ! ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಲೈಂಗಿಕ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಜನರ ಮುಖಚಹರೆ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗಿಂತ ಕೊಂಚ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯ ಶೋಧ ದೇವನಾಂಪ್ರಿಯ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿ ‘ರಾಣ್ಯೊ ಅಶೋಕ’ (ರಾಜ ಅಶೋಕ) ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಹೊತ್ತ ಅಶೋಕನ ಮೂರ್ತಿ. ಪಟ್ಟದ ರಾಣಿಯೊಡನೆ, ಛತ್ರ ಚಾಮರ ಹಿಡಿದ ದಾಸಿಯರೊಡನೆ ಅಶೋಕ ಇದ್ದ. ಇದುವರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಅಶೋಕನ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಶಿಲ್ಪ ಅದು. ಈ ಶಾಸನ, ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಮೌರ್ಯ, ಶಾತವಾಹನ ಕಾಲ ಕುರಿತ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ತಿಳಿವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಯಿತು. ಆ ಕಾಲದ ಆಭರಣ, ಪೂಜಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಕಲೆ, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ವಿಕಾಸ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಸಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿತು.


(ಶಾತವಾಹನ ರಾಜ ಪುಲುಮಾವಿ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯನ್ನು ದಾನ(?) ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದು)




(ಮಾಯಾ ಹೆತ್ತ ಬಟ್ಟೆ)


(ಚೆನ್ನ, ಕುದುರೆ ಕಂಥಕ)




(ರಾಣ್ಯೋ ಅಶೋಕ: ರಾಜ ಅಶೋಕ)


(ಬುದ್ಧ: ಸಂಕೇತ ರೂಪದಲ್ಲಿ)


(ಬುದ್ಧ – ಸಂಕೇತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ)


ಹೊಸಹೊಸದು ಇನ್ನೂ ಸಿಗುತ್ತಲೇ ಇವೆ. ಜಪಾನ್, ಕೊರಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿದೇಶಗಳ ಬೌದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದುವರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ವಸ್ತು, ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕೋಣೆ ಕಂ ಶೆಡ್ಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಬೇವು, ಬನ್ನಿ ಮರಗಳ ಕೆಳಗೆ ಪಂಚಧಾತುಗಳಿಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡು ವಿರಮಿಸಿವೆ. ಅಶೋಕನೂ ಅಷ್ಟೆ, ಅಲ್ಲೇ ಆಚೆ ಬನ್ನಿ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಗಾಳಿಗೆ ಮೈಯೊಡ್ಡಿ ಆರಾಮ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ!

‘ಇದರಲ್ಲಿ ದೇವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನಾರೂ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ..’

ಈ ಉತ್ಖನನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ೩೦ ವಸಂತಗಳನ್ನು ಕಳೆದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಸಣ್ಣವರಿರುವಾಗಿನಿಂದ ಕಲ್ಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅವರು ಶಾಲೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕನಗನಹಳ್ಳಿಯ ಈ ಬಯಲ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲೇ ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ. ಬುದ್ಧನ ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ನಾವು ಚರ್ಚಿಸತೊಡಗಿದಾಗ ಆಸಕ್ತಗೊಂಡು ಹತ್ತಿರ ಬಂದರು. ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹುವಾಗಿ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು: ಬುದ್ಧನ ಮರಣಾನಂತರ ಅಸ್ಥಿ ಅವಶೇಷವನ್ನು ಎಂಟು ಭಾಗ ಮಾಡಿದರೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಸ್ಥಿಅವಶೇಷ ಕರಂಡಕಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವಂತೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ನಿಜ ಸಂಖ್ಯೆ ಏಳೋ, ಎಂಟೋ?

ನಿಜ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಂಟು. ಆದರೆ ಕರಂಡಕ ಒಯ್ಯುವ ಆನೆಗಳು ಏಳು.

ಬುದ್ಧ ಮಲ್ಲರ ರಾಜ್ಯ ಕುಶಿನಾರದಲ್ಲಿ ತೀರಿಕೊಂಡ. ದೇಹವನ್ನು ಬಟ್ಟೆ, ಹತ್ತಿನೂಲುಗಳಿಂದ ಐನೂರು ಪದರ ಸುತ್ತಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಡಾಯಿಯ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಮಲ್ಲ ಕುಟುಂಬಗಳೂ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು, ಮಹಾಕಶ್ಶಪ ಸಂಘದೊಡನೆ ಕುಶಿನಾರ ತಲುಪಿ, ಬುದ್ಧ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದ ಏಳು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಬುದ್ಧದೇಹವನ್ನು ಬೆಂಕಿಗೊಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಬದಲಾಗಬೇಕೆಂದ ಬುದ್ಧ ದೇಹ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಲಿಚ್ಛವಿ, ಶಾಕ್ಯ, ಕೋಲ್ಯ, ಕೋಸಲ, ಬುಲಿ, ಪಾವದ ಮಲ್ಲರು, ಕುಶಿನಾರದ ಮಲ್ಲರು, ವೇತ್ತಾಧಿಪದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ.. ಈ ಎಲ್ಲರಿಗು ಬುದ್ಧ ಗುರುವಿನ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ಮಡಕೆಯಲಿ ತುಂಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮಲ್ಲರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧ ಕಾರ್ಮೋಡ ಕವಿಯಿತು. ಕೊನೆಗೊಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣನೆಂಬ ಪಂಡಿತ ಸ್ನೇಹಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಸಿದ. ‘ತನ್ನದೆನುವ ಏನೂ ಇರದ ಮಹಾಭಿಕ್ಕು ಬುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ತಪ್ಪಿಸಹೊರಟು ಬುದ್ಧನಾದವ, ಅವನ ಚಿತಾಭಸ್ಮಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಬೇಕೆ? ಮಲ್ಲರ ರಾಜ್ಯ ರಕ್ತ ಹರಿವ ರಣರಂಗವಾಗಬೇಕೆ? ಇದು ದುಃಖನಿವಾರಕನಿಗೆ ತೋರಿಸುವ ಅಗೌರವವಲ್ಲವೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ.

ದ್ರೋಣನ ಮಾತಿಗೆ ಮಲ್ಲರ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ಎಂಟು ಸಮಪಾಲು ಮಾಡಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ಹಂಚಿದ ನಂತರ ಖಾಲಿಯಾಗುವ ಕರಂಡಕವನ್ನು ತನಗೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬ ಷರತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ದ್ರೋಣ ಎಂಟು ಪಾಲು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ. ಏಳನ್ನು ರಾಜಪರಿವಾರಗಳು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಒಯ್ದವು. ವೇತ್ತಾಧಿಪದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಾಗೇ ಒಯ್ದ. ದ್ರೋಣ ಖಾಲಿಯಾದ ಕರಂಡಕ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದರ ಮೇಲೇ ಸ್ತೂಪ ಕಟ್ಟಿದ..

ಈ ವಿವರಣೆ ಕೇಳಿ ಅವರಿಗೆಷ್ಟು ಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು ಎಂದರೆ ಅರಳಿದ ಮುಖವೇ ಎಲ್ಲ ಹೇಳಿತು. ಜ್ಞಾನದಾಹವೇ ಅಂಥದು. ಮುಂದೆ ನಾವಿರುವಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲ ವಿವರಿಸಿದರು. ಚೂರುಗಳ ತೋರಿಸಿದರು, ವಿಶೇಷಗಳ ಗಮನಿಸಲು ಹೇಳಿದರು.

ತಮ್ಮ ಮೂರು ದಶಕಗಳ ಅನುಭವವನ್ನು ಕಥೆಯಂತೆ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟರು. ಅವರು ಒಂದು ದಿನವೂ ರಜೆ ಮಾಡಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಜಲ್ ಆಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಗುವ ಹಾಗೆ, ದಿನವೂ ಸಿಗುವ ಚೂರುಗಳು ಯಾವುದರ ಜೊತೆ ಎಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಾವು ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಗುಂಯ್ಞ್‌ಗುಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನಿಟ್ಟು, ಇದನ್ನಿಟ್ಟು, ಬದಲಿಸಿ, ಕೂಡಿಸಿ, ತೆಗೆದು ಸರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಜೋಡಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ‘ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್’ ಬಂದು ಅವರಿಂದ ಓಕೆ ಆದಾಗ ಶಿಲ್ಪವಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ, ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಒಳಾವರಣದ ಬೇವಿನ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಉತ್ಖನನಗೊಂಡ ನೆಲದಾಳದ ಶಿಲ್ಪಗಳ ನಡುವೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯೂ ಅವತರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಕನಗನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದವರ ಗಲಾಟೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ಮೂರ್ತಿ ಕುಂಕುಮ ಪೂಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುವಾಗಲೂ ಇನ್ನಿಲ್ಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಾಗುವಿಕೆ ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ‘ನೋಡ್ರಿ ಮೇಡಂ, ಎಲ್ಲಾದೂ ಕಲ್ಲೇ. ಕಲ್ನ್ಯಾಗ ಯಾವ ಮೂರ್ತಿನರೆ ಅಳ್ಳಸಬೋದು. ಎಲ್ಲಾವೂ ದೇವ್ರೆ. ನಾವು ಸುಮ್ನ ಅವ್ಕೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರಿಟಗೊಂದು ಬಡಿದಾಡ್ಲಿಕ್ ಹತ್ತೇವಿ ಅಷ್ಟ’ ಎಂದರು. ಆ ಮನುಷ್ಯ ನಂಬುವ ಧರ್ಮವು ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ ಪಾಪ ಎನ್ನುತ್ತದೆ, ವಿಗ್ರಹಾರಾಧಕ ಕಾಫಿರ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಕೆಳಗೆ ತನ್ನಂತಹ ಕಲ್ಲುಕುಟಿಗನೊಬ್ಬ ರೂಪಿಸಿರಬಹುದಾದ ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಒಳಗೆ ದೇವರಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ಧೃಢನಂಬಿಕೆ. ಆತನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಸಮಾಜವು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ವಿಗ್ರಹಗಳ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ತಳುಕು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಆತ ಮಾತ್ರ ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಶಾಸನ ದೇವತೆಯ ಪೀಠವಾಗುವುದರ ಹಿಂದೆ ಧರ್ಮಕಾರಣ ಇಲ್ಲವೆನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ಈ ಸ್ತೂಪ ಒಡದು ಕಾಳಿ ಗುಡಿ ಕಟ್ಟಿಲ್ರಿ. ಸುಮ್ ಅನಬಾಡ್ದು. ಹಂಗಾಗಿದ್ರ ಅವ್ರು ಈ ಅಕ್ಷರ ಎಲ್ಲ ಅಳಸಿಹಾಕ್ತಿದ್ರು. ಹಿಂತ ಗಟ್ಟಿ ಕಲ್ಲು ಸಿಕ್ಕೇತಂದು ಅದ್ರಮ್ಯಾಗೆ ದೇವ್ರ ಕುಂಡುರ‍್ಸ್ಯಾರ ಅಷ್ಟ’ ಎಂದರು!

ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ೨೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ವಿದೇಶಗಳ ತಜ್ಞರೂ ಬಂದುಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಸ್ತೂಪ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಬೇಕೆನ್ನುವುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಈ ಕಲ್ಲುಮೂರ್ತಿ ನೆಲದೊಳಗ ಇದ್ರ ಇನ್ನಾ ನೂರಲ್ಲ ಐನೂರು ವರ್ಷ ಇರವಲ್ಯಾಕ, ಸರಿ ಇರತಿದ್ದುವ್ರಿ. ಈಗಿಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲಿಗ್ ಬಂದು ಬಿದ್ದು ಮಳಿ, ಧೂಳು, ಧಗಿಗೆ ಹಾಳಾಗತಾವ್ರಿ. ಶೆಡ್‌ನ್ಯಾಗಿಟ್ಟವಿ ಖರೆ. ಆದ್ರ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿಗಂತ ಇನ್ನು ಬ್ಯಾರೆ ಎಲ್ಲೊ ಸಾಗ್ಸಿ ಇಡತಾರಂತ. ಎತ್ತಿಟ್ಟೇ ಒಡದು ಹೋಕಾವವು. ಬೇಗ ಸ್ತೂಪಾ ಕಟ್ಟಬೇಕ್ರಿ. ಸಿಕ್ಕಿರೋ ಪೀಸದಾಗ ಪೂರಾ ಕಟ್ಟೂಕಾಗುದಿಲ್ಲ ಖರೆ, ಆದ್ರ ಭಾಳಷ್ಟು ಪೀಸ್ ಸಿಕ್ಕಾವ, ಹಂಗ ಜೋಡ್ಸಿ ಮುಗಿಸ್ಬೇಕಾಗೇತಿ. ನಾ ಸಾಯೂದರೊಳಗ ಇದನೇನು ಕಟ್ಟಿ ಮುಗಸ್ತರಿಲ್ಲೊ ಅನಿಸೇತಿ. ಜರಾ ಈ ಕುರಿತಂಗ ಹೋದೋದಲ್ಲೆ ಸ್ವಲ್ಪು ಬರ‍್ದು, ತಿಳದೋರಿಗೆ ಹೇಳ್ರಿ. ನಿಮ್ಮ ದೋಸ್ತರಿಗೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ್ ನೋಡ್ ಹೋಗ್ರಿ ಅಂತನ್ನರಿ’ ಎಂದು ಅಲವತ್ತುಕೊಂಡರು.


(ಬುದ್ಧ ಮಲಗಿದ ಬೆಟ್ಟ, ಶಹಾಪುರ)

ಅಶೋಕ, ಕಳಿಂಗ ಯುದ್ಧ, ಅವನ ಕಿರಿಯ ಹೆಂಡತಿ, ಕುರುಡುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗ, ಭಿಕ್ಕುಗಳಾದ ಮಕ್ಕಳು, ರಾಜನೊಬ್ಬ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನ – ಎಲ್ಲವೂ ತಲೆಯೊಳಗೆ ಸುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಾಟಲಿಗಟ್ಟಲೆ ನೀರು ಕುಡಿದರು ಧಗೆಗೆ ಬಾಯಿ ಒಣಗಿಕೊಂಡೇ ಇತ್ತು. ಇಲ್ಲಿದ್ದ ಬುದ್ಧ ಎಲ್ಲರ ನೆನಪುಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಮರೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟದ್ದು ಹೇಗೆ? ಆರಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಬಾಯ ನೀರಪಸೆಯಂತೆಯೇ? ಹರಿವು ನಿಲಿಸಿ ಗುಂಡಿಯಾಗಿರುವ ಬೇಸಿಗೆಯ ಭೀಮೆಯಂತೆಯೆ? ಇಲ್ಲಿರುವ ಎಷ್ಟು ದಿಬ್ಬಗಳು ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ರಹಸ್ಯಗಳ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆಯೋ ಏನೋ? ಎಂದೆಲ್ಲ ಅಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಶಹಾಪುರದಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕೆ ನಿಂತೆವು.

ಖಾನಾವಳಿಯ ರೊಟ್ಟಿ ಗಂಡಸರು ಬಡಿದದ್ದು ಎಂದು ಅದರ ಆಕಾರ, ದಪ್ಪಗಳೇ ಹೇಳಿದವು. ಊಟದ ಖಾರಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣುಮೂಗುಗಳಿನ್ನೂ ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅದರ ಮಾಲೀಕನ ಬಳಿ ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ‘ರೊಟ್ಟಿ ಬಡ್ಯಾದ್ನು ಕಲ್ಕೊಬಿಟ್ಟಿರೇನು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ. ‘ಕಾಲಕ್ಕ ತಕ್ಕಂಗ ಎಲ್ಲಾದೂ ಬದಲಾಗ್ಲೆ ಬೇಕಲ್ಲರಿ ಮೇಡಂ’ ಎಂದರು.

ಎಲ್ಲಾದೂ ಬದಲಾಗ್ಲೇ ಬೇಕು! ಅರೆ, ಬುದ್ಧ ಹೇಳಿದ್ದು ಇದನ್ನೇ ಅಲ್ಲವೆ?!

ಶಹಾಪುರದಿಂದ ಕಲಬುರಗಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತ ಸನ್ನತಿ ಹತ್ತಿರದ ಹಳ್ಳಿಯವರಾದ ಸಂತೋಷ್ ತಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಜನ ದೂರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಮಲಗಿದಂತಿರುವ ಬೆಟ್ಟವೊಂದನ್ನು ‘ಬುದ್ದ ಮಲಗಿದ ಬೆಟ್ಟ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಾಹನ ನಿಲಿಸಿ ತೋರಿಸಿದರು. ಅರೆರೆ, ಹೌದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಕ್ಕು ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂಬಂತೆ ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಬುದ್ಧ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿ!

ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದ ಅಷ್ಟೆ, ಆದರೆ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿದ್ದ.
ಅವನು ವಿರಮಿಸಿದ್ದ ಅಷ್ಟೆ, ಆದರೆ ಎಚ್ಚರಿದ್ದ..

(ವಿ. ಸೂ.: ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳು ನನ್ನವು. ಉಳಿದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಜರ್ನಿ ಅಕ್ರಾಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ; ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್ ಡೋರ್.ನೆಟ್; ಫೋರಂ.ಸಂತಬಂತ.ಕಾಮ್ ಮೊದಲಾದ ಅಂತರ್ಜಾಲ ತಾಣಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಅವರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ತೆಗೆಯಬಯಸುವವರು ಮೊದಲೇ ಧಾರವಾಡದ ಪುರಾತತ್ವ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪತ್ರ ಒಯ್ಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.)

Posted by H S Anupama at 09:56 Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to FacebookShare to Pinterest


  1. photo.jpg
    ashok kr13 May 2016 at 18:00
    ನಾನಲ್ಲಿಗೆ 2009ರಲ್ಲಿ ಕಲಬುರ್ಗಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಭೇಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಉತ್ಖನನ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನಿಮ್ಮ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಉತ್ಖನನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಹಾಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಭೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಎನ್ನುವ ವಾದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿದೆಯೇ ಇದು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.


  2. b16-rounded.gif
    nagraj.harapanahalli14 May 2016 at 02:49
    ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬರಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ ಇದು. ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಸಹ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡಿದ್ದು ನಾನು ಕೇಳಿಲ್ಲ. ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಯುವಜನರಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಏನಾದ್ರೂ ಮಾಡಬೇಕು.


  3. b16-rounded.gif
    Unknown14 May 2016 at 21:45
    Wonderful information….planning to go…but after it cools down


  4. b16-rounded.gif
    Prof.B.Gangadhara Murthy15 May 2016 at 22:32


  5. photo.jpg
    Ashoka Vardhana16 May 2016 at 09:59
    ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿಕ್ಕಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದು ಇತಿಹಾಸದ ಮರುಕಳಿಕೆಗೂ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಶೀಥಲೀಕರಿಸಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು 😦 ಬುದ್ಧನ ಬೂದಿಯನ್ನು ಪಾಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕತೆ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ. ಒಳ್ಳೆಯ ಕಥನಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞ.


  6. photo.jpg
    Anupamaprasad Prasad17 May 2016 at 19:36
    ಬುದ್ಧನನ್ನು ಕಂಡು ಅಶೋಕನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಬಗೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿ ಕಾಣಲಾಗದವರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳು.
    ಅನುಪಮಾ ಪ್ರಸಾದ್.


  7. Anupama%25252Bin%25252Bshimoga.JPG
    H S Anupama19 May 2016 at 10:07
    ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ದಯವಿಟ್ಟು ಸನ್ನತಿಗೊಮ್ಮೆ ಹೋಗಿಬನ್ನಿ, ನಿಮ್ಮ ಬಳಗಕ್ಕೆ ನೋಡಲು ಹೇಳಿ..


ಕೃತಿ ಲೋಕಾರ್ಪಣೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬನ್ನಿ.